وارونگی دما یا اینورژن (Inversion) پدیده غالب روزهای سرد
این روزها شهر نشینان با پدیده عجیبی روبرو هستند؛ با وجود اینکه پیش بینی ها هوای صاف و آفتابی‌ را نشان می‌دهند، هوای شهر گرفته و مه‌آلود است. در این شرایط، در واقع اشکال از سازمان های پیش بینی آب و هوا نیست، این وضعیت یک پدیده شناخته شده جویست. کوهنوردان درک بهتری از این وضعیت دارند.
وارونگی دما یا وارونگی گرمایی به پدیده‌ای گفته می‌شود که در آن برخلاف حالت طبیعی با افزایش ارتفاع دما نیز زیاد می‌شود و در این شرایط درجه حرارت پائین جو کمتر از طبقه فوقانی می‌باشد. در شهرهای بزرگ وارونگی هوا معمولاً باعث آلودگی هوا می‌شود.
در حالت عادی و از لحاظ فیزیکی، هوای گرم به سمت بالا و هوای سرد به دلیل سنگینی به سمت پایین حرکت می کند و این عمل باعث می شود آلودگی و ذرات منتشره در هوا ناشی از فعالیتهای انسان از محدوده تنفس انسانها خارج شود.
در اوایل روز و هنگام طلوع خورشید لایه های بالایی به دلیل برخورد اشعه های نور خورشید گرمتر از لایه های زیرین می شود . با شروع روز و آغاز فعالیت های انسانی و مصرف سوخت دمای هوای سطح زمین زیاد می شود. این هوای گرم هنگام صعود و حرکت به سمت بالا یا هنگام جا به جایی به وسیله باد با لایه ای هم دما از هوا که توسط تابش خورشید در طبقات فوقانی جو تشکیل شده برخورد کرده و این مانع صعود و تبادل هوا می شود . نتیجه آن تشکیل یک سطح پوششی بالای شهر است که با گذشت زمان و افزایش فعالیت های انسانی و به دلیل حبس هوادر زیر این لایه مواد آلاینده تولید شده در سطح زمین باقی مانده و بالا نمی روند .
هیچ کدام از آلاینده ها در به وجودآمدن چنین پدیده ای دخیل نیستند و فقط وضعیت جوی است که آن را بوجود می آورد. بعبارتی دمای هوای محیط در لایه تروپسفر معمولا با ارتفاع کاهش می یابد . با وجود این گاهی اوقات درلایه مزبوردرجه حرارت با ارتفاع افزایش نشان می دهد که به این وضعیت اینورژن یا وارونگی دما گفته می شود . وارونگی دما گاهی از سطح زمین به طرف بالا دیده می شود که آن را اینورژن سطح زمین می گویند و گاهی در لایه ای بالاتر از سطح زمین دیده می شود که آن را وارونگی سطوح فوقانی می خوانند. هرچند نقش انسان در آلوده کردن جو موثر است، اما طبیعت نیز گاهی اوقات با پدیده اینورژن در تشدید موضوع دخالت دارد.

عواملی که در ایجاد وارنگی دما موثرند به قرار زیر می باشند.
وجود هوای سرد و خشک که باعث جذب تشعشع جزئی حرارت زمین می گردد.
آسمان صاف و بدون ابر که عمل تشعشع را سرعت می بخشد.
شب های طولانی که سبب می شود که طول مدت تشعشع بنفش از تابش آفتاب باشد.
هوای آرام و بدون باد که باعث عدم تداخل هوای سرد و گرم شود.
هوای گرم شبهای کوتاه، باد و وجود ابر و مه از عواملی هستند که باعث بروز وارنگی دما می شوند.

انجام فعالیت‌های ورزشی از جمله کوه‌نوردی در مناطق کم ارتفاع شهری در هنگام وارونگی دما احتمال ابتلای شما را به بیماری‌های تنفسی به شدت بالا می‌برد. کوه‌نوردانی که سابقه بیماریهای قلبی و تنفسی نظیر آسم، برونشیت، نارسایی قلبی و … دارند، بیشتر در معرض خطر هستند.

پدیده وارونگی دما که باعث کاهش شدید کیفیت در کلان شهر ها وشهر های صنعتی می گردد. یک پدیده هواشناسی و قابل پیش بینی است.

هواشناسی کوهستان- هاشم نژاد
گردآوری مطلب: فرزین فیروزی – باشگاه کوهنوردان ایران